कुनै बेला एशिया र युरोपमा फैलिएको रेड पान्डा, जसको नामबाट फायरफक्स इन्टरनेट ब्राउजर प्रेरित छ, अहिले नेपाल, भारत, चीन, भूटान र म्यानमारमा करिब १०,००० को संख्यामा सीमित छ। नेपालका २५ पहाडी र हिमाली जिल्लामा ५०० देखि १,००० रेड पान्डा रहेको अनुमान छ। ताप्लेजुङको प्रसिद्ध धार्मिकस्थल पाथीभरा जाने बाटो नजिकै देउराली डाँडामा हिमालयन हाब्रे केन्द्र अवस्थित छ। स्थानीय काठ, ढुंगा र माटोले बनेको तीनतले भवनमा हालैको एक मध्याह्नमा निशान लिम्बू एक्लै थिए। पाँचथरको यासोकमा जन्मिएर त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एक वर्षअघि स्नातकोत्तर गरेका निशान एक महिनाअघि मात्र यहाँ आएका हुन्।
जून ५ को विश्व वातावरण दिवस नजिकिँदै गर्दा उनको जिम्मेवारी बढेको थियो। ‘वी प्लान्ट, वी केयर’ नाराअन्तर्गत स्कूलहरूमा बिरुवा वितरण, विद्यार्थीलाई रेड पान्डा (स्थानीय भाषामा हाब्रे) बारे जानकारी दिने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (आईयूसीएन) को संकटापन्न सूचीमा रहेको यो प्रजातिको संरक्षणका लागि स्थानीयलाई जागरूक बनाउने उनको कार्य थियो। स्वीडिस संस्था नर्डन्स आर्कको सहयोगमा रेड पान्डा नेटवर्कले बनाएको यो भवनमा शोधकर्ताहरूका लागि बस्ने व्यवस्था छ। काठमाडौंको सस्टेनेबल माउन्टेन आर्किटेक्चरले डिजाइन गरेको भवनको पहिलो तलामा रेड पान्डाको वासस्थान, आहार, आनीबानी र जोखिमबारे पोस्टरहरू टाँसिएका छन्। तर, जीवित रेड पान्डा त्यहाँ छैन। निशानलाई सोध्दा उनले देउराली भित्री सामुदायिक वनतिर देखाउँदै भने, “यही हो रेड पान्डाको वासस्थान।”
रेड पान्डा समुद्री सतहदेखि १,८०० देखि ४,८०० मिटर उचाइका गुराँस र बाँसले भरिएको शीतोष्ण पतझड र कोणधारी जंगलमा बस्छ। निगालो, मालिङ्गो, फलफूल, कीराफट्याङ्ग्रा र चराका अण्डा खाएर बाँच्ने यो लजालु प्राणी रातो, सेतो छिर्केमिर्के रंगको हुन्छ र प्रायः रूखका हाँगा वा प्वालमा लुकेर बस्छ। तर, सडक निर्माण, जलविद्युत् आयोजना, जलवायु परिवर्तन र जंगल विनाशले यसको वासस्थान संकटमा छ। बाढी–पहिरो, पानीको स्रोत कमी र पाथीभरा क्षेत्रमा भुस्याहा कुकुरको आक्रमणले यो प्राणी जोखिममा परेको छ। मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वमा नपर्ने यो सोझो प्राणी संरक्षणको खाँचोमा छ।
रेड पान्डा नेटवर्कको सहयोगमा सञ्चालित वन अभिभावक कार्यक्रमले संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। वन अभिभावकहरूले रेड पान्डाको उपस्थिति, आहार र वासस्थानको अनुगमन गर्छन्। ताप्लेजुङको मामाङ्खेका ४८ वर्षीय सूर्य भट्टराई १२ वर्षदेखि सुदाप सामुदायिक वनमा वन अभिभावकका रूपमा कार्यरत छन्। प्रत्येक तीन महिनामा जीपीएस ट्रयाकर, मोबाइल, डायरी र अन्य साधन बोकेर उनी अनुगमनमा निस्किन्छन्। ट्रान्जेक्ट विधिबाट अनुगमन गर्दा २५० मिटर दूरीका ब्लकहरूमा रेड पान्डाको दिसा र पदचिह्न खोजिन्छ। गत जेठमा उनले रेड पान्डाको पदचिह्न भेटेका थिए, तर कठिन मौसम र हावाहुरीले अनुगमन चुनौतीपूर्ण भएको उनले बताए। एक वर्षअघि उनले रूखमा बसेको रेड पान्डा देखे, तर फोटो खिच्न नसकेकोमा उनलाई अझै पछुतो छ।
जीवित जीवाष्म
एइलुरिडे परिवारको एकमात्र जीवित सदस्य रेड पान्डालाई ‘जीवित जीवाष्म’ भनिन्छ। करिब २ करोड ५० लाख वर्षअघि देखापरेको यो प्रजातिको शारीरिक संरचनामा थोरै परिवर्तन आएको छ। मांसाहारी वर्गमा भए पनि शाकाहारी आहारमा अभ्यस्त यो प्राणी बाँस, पात र टुसामा निर्भर छ। नेपालमा यसको अध्ययन सन् १९८६ मा प्रह्लाद योञ्जनले लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जमा सुरु गरेका थिए। उनको शोधले चौंरी पालनले वासस्थानमा असर गरेको देखायो। सन् १९९७ मा अमेरिकी ब्रायन विलियम्सले चोरी–शिकार रोक्न रेड पान्डा नेटवर्क स्थापना गरे, जसको मुख्यालय अहिले काठमाडौंमा छ।
सन् २०१६ को राष्ट्रिय सर्वेक्षणले रेड पान्डाको ७० प्रतिशत वासस्थान संरक्षित क्षेत्रबाहिर रहेको देखायो। रेड पान्डा नेटवर्कका कार्यकारी निर्देशक आङफुरी शेर्पाका अनुसार समुदायमा आधारित संरक्षणमा जोड दिइएको छ। स्थानीयलाई जागरूक बनाउने, पाठ्यक्रममा रेड पान्डा समावेश गर्ने र वासस्थान विस्तारका काम भइरहेका छन्।
किन जरूरी छ संरक्षण?
रेड पान्डा ‘इन्डिकेटर स्पिसिज’ हो, जसको उपस्थितिले स्वस्थ पारिस्थितिकी प्रणाली संकेत गर्छ। घना जंगल, नयाँ–पुराना रूख र पर्याप्त बाँस यसका लागि आवश्यक छ। ताइवानको एकेडेमिया सिनिकाका हरिप्रसाद शर्माका अनुसार रेड पान्डाको संरक्षणले जंगल र पानीको स्रोत जोगिन्छ, जसबाट मानव र अन्य जीव लाभान्वित हुन्छन्।
रेड पान्डाको रंग र रूखमा बस्ने जीवनशैली शिकारीबाट जोगिन विकसित भएको हो। तर, भुस्याहा कुकुर, सडक र खुला ठाउँहरूले जोखिम बढाएको छ। डम्बर विष्टको अध्ययनअनुसार रेड पान्डाले रातमा जोखिमपूर्ण क्षेत्र पार गर्छ, जसले अनुकूलन क्षमता देखाउँछ। उनको सन् २०१९ को अध्ययनले भाले रेड पान्डाले १.७ वर्ग किमी र पोथीले ०.९ वर्ग किमी क्षेत्र विचरण गर्ने देखायो। बच्चाहरू जनवरी–फेब्रुअरीमा आमाबाट छुट्टिएर नयाँ वासस्थान खोज्छन्, जुन उनीहरूको जीवनको चुनौतीपूर्ण चरण हो।
स्थानीय प्रयास
रेड पान्डा नेटवर्कले इलाम–पाँचथर–ताप्लेजुङ कोरिडोरमा वृक्षरोपण र संरक्षण क्षेत्र विस्तार गरिरहेको छ। इलामको जौबारीमा २०० हेक्टर र पुवामझुवामा ११६ हेक्टर सामुदायिक वन संरक्षण क्षेत्र घोषणा गरिएको छ। ताप्लेजुङको फुरुम्बुमा चन्द्रकुमारी लिम्बूसहित १६ महिलाले अल्लो र लोक्ताबाट झोला, टोपी र कपडा बनाउँछन्, जसमा रेड पान्डाको तस्बिर लोकप्रिय छ। यी सामग्री काठमाडौंमा बिक्री हुन्छ।
दुई प्रजातिको बहस
सन् २०२० मा चिनियाँ र नेपाली वैज्ञानिकहरूले रेड पान्डाका दुई प्रजाति (हिमालयन र चिनियाँ) रहेको दाबी गरे। तर, शेर्पाका अनुसार यो बहस प्राज्ञिक क्षेत्रमा सीमित छ। सीमित संख्याका कारण रेड पान्डा महामारीको जोखिममा छ। भूपरिधि संरक्षण र वासस्थान जोड्ने प्रयासले उन्नत सन्तान उत्पादनमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा छ।
निशान लिम्बू, सूर्य भट्टराई र चन्द्रकुमारी लिम्बूजस्ता पर्यावरण पहरेदारहरू रेड पान्डा संरक्षणको अग्रपंक्तिमा छन्। उनीहरूको प्रयासले नेपालको बदलिंदो परिदृश्यमा यो संकटापन्न प्रजातिको रक्षा भइरहेको छ।
