सन् १९३० र १९४० को दशकमा भारतीय फिल्म उद्योगको एक युगान्तकारी नाम, जसले हिन्दी सिनेमाको आधारशिला खडा गर्यो। यो स्टुडियोले न केवल ब्लकबस्टर फिल्महरू निर्माण गर्यो, बल्कि अशोक कुमार, दिलीप कुमार, र मधुबाला जस्ता कालजयी ताराहरूलाई उद्योगमा स्थापित गर्यो। हिन्दी सिनेमाका अपरिहार्य तत्वहरू—गीत, ड्रामा, रोमान्स, र संघर्ष—को सुरुवात यही स्टुडियोबाट भएको मानिन्छ। सन् १९३४ मा स्थापना भएको यो भारतको पहिलो कर्पोरेट फिल्म स्टुडियो थियो, जसले व्यावसायिक र प्राविधिक दृष्टिकोणले हलिउडको स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्ने सपना देख्यो। यद्यपि, यो गौरवशाली स्टुडियो आज इतिहासको पानामा सीमित छ।
बम्बे टकिजको स्थापना र हिमांशु रायको सपना
हिमांशु राय, एक धनी बंगाली परिवारमा जन्मेका व्यक्तित्व, बम्बे टकिजको प्रेरणास्रोत थिए। कलकत्ताबाट कानूनको डिग्री लिएर ब्यारिस्टर बन्न लन्डन पुगेका हिमांशुको रुचि भने रंगमञ्चतर्फ मोडियो। लन्डनको वेस्ट एन्ड मा नाटकहरूमा अभिनय गर्दै उनको भेट प्रसिद्ध नाटककार निरञ्जन पाल सँग भयो, जो सैनिक अधिकृत बिपिन चन्द्र पाल का छोरा थिए। निरञ्जनको नाटक ‘द गडेस’ मा हिमांशुले मुख्य भूमिका निभाए।
सन् १९२२ मा हिमांशुले पढाइ छोडेर ‘द इन्डियन प्लेयर्स’ नामक थिएटर समूह गठन गरे, जसले बेलायतमा विभिन्न शो प्रस्तुत गर्यो। तर, उनको सपना थिएटरभन्दा बाहिर फिल्म निर्माणतर्फ अघि बढ्यो। युरोपेली फिल्महरूमा भारतीयहरूलाई औपनिवेशिक स्टेरियोटाइपमा प्रस्तुत गरिन्थ्यो, जुन हिमांशुलाई स्वीकार्य थिएन। उनले भारतीय समाजको यथार्थ, आधुनिकता, र प्राविधिक उत्कृष्टतासहितको फिल्म बनाउने सपना देखे।
मौन युगका फिल्महरू र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान
हिमांशुले सन् १९२५ मा गौतम बुद्धको कथामा आधारित मौन फिल्म ‘द लाइट अफ एसिया’ (प्रेम संन्यास) निर्माण गरे। निरञ्जन पाल द्वारा लिखित यो फिल्म जर्मनीको एमेल्का स्टुडियो सँग सहकार्यमा बनाइएको थियो। हिमांशुले गौतम बुद्धको भूमिका निभाए, र जर्मन निर्देशक फ्राञ्ज अस्टेन सँग सह-निर्देशन गरे। यो फिल्म अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रिलिज हुने पहिलो भारतीय फिल्म बन्यो।
त्यसपछि, ‘शिराज’ (१९२८) र ‘अ थ्रो अफ डाइस’ (१९२९), क्रमशः ताजमहल र महाभारतको कथामा आधारित, जर्मनीको युएफए स्टुडियो सँग सहकार्यमा बनाइयो। यी फिल्महरूको अधिकांश सुटिङ भारतमा भएको थियो, जहाँ राजा-महाराजाहरूले आफ्ना किल्ला, हात्ती-घोडा, र जनता सुटिङका लागि उपलब्ध गराए। निर्देशक फ्राञ्ज अस्टेनले आफ्नो डायरीमा यी अनुभवलाई रोचक ढंगले उल्लेख गरेका छन्, जहाँ पुजारी र भिखारीहरू वास्तविक थिए। यी फिल्महरू बेलायत र जर्मनीमा चर्चित भए, तर भारतमा अपेक्षाकृत सफलता पाएनन्, जसले हिमांशुलाई निराश बनायो।
देविका रानी र ‘कर्मा’ को युग
सन् १९२९ मा हिमांशुको भेट लन्डनमा देविका रानी सँग भयो, जो रवीन्द्रनाथ ठाकुरको परिवारसँग नजिक र पश्चिमी शैलीमा हुर्केकी फेब्रिक डिजाइनर थिइन्। ‘अ थ्रो अफ डाइस’ को सेट डिपार्टमेन्टमा काम गर्न बोलाइएकी देविकासँग हिमांशुको प्रेम सम्बन्ध शुरू भयो, र उनीहरूले सन् १९२९ मा विवाह गरे। यो विवाह हिमांशुको पहिलो पत्नी मेरी ह्यानलिन सँगको सम्बन्ध विच्छेदपछि भएको थियो।
यही समयमा हलिउडमा पहिलो आवाजयुक्त फिल्म ‘द ज्याज सिङ्गर’ (१९२७) रिलिज भएर फिल्म उद्योगमा क्रान्ति ल्याएको थियो। हिमांशुले आफ्नो नयाँ फिल्म ‘कर्मा’ (१९३३) लाई हिन्दी र अंग्रेजी दुवै भाषामा बनाए। यो फिल्ममा देविकाले हिरोइनको भूमिका निभाइन्, भने हिमांशु हिरो बने। फिल्मको एक चुम्बन दृश्य हिन्दी सिनेमाको पहिलो लिप-लक दृश्यका रूपमा चर्चित भयो, यद्यपि यो पहिलो थिएन। लन्डनमा प्रिमियर भएको यो फिल्मले देविकाको सौन्दर्य र अंग्रेजी उच्चारणको प्रशंसा पायो, तर व्यावसायिक सफलता सीमित रह्यो।
बम्बे टकिजको स्थापना र संरचना
सन् १९३३ मा नाजी पार्टीको उदयले जर्मनीमा हिमांशुको फिल्मी नेटवर्क प्रभावित भएपछि उनी भारत फर्के। बम्बईमा हलिउड-स्तरको स्टुडियो बनाउने सपनालाई साकार पार्न उनले मलाड मा जग्गा किने। राजनारायण दुबे जस्ता बम्बईका ठूला व्यवसायीको लगानीमा बम्बे टकिज लिमिटेड सन् १९३४ मा स्थापना भयो। यो भारतको पहिलो कर्पोरेट स्टुडियो थियो, जसमा:
- बोर्ड अफ डाइरेक्टरहरू थिए,
- शेयरहरू स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत थिए,
- नाफामा डिभिडेन्ड र बोनस वितरण गरिन्थ्यो,
- साउन्डप्रूफ सुटिङ फ्लोर, एडिटिङ रूम, र प्रिभ्यू थिएटर थिए।
जर्मनीबाट आधुनिक उपकरण र जोसेफ विर्शिंग (सिनेम्याटोग्राफर), कार्ल वन स्प्रेट्टी (आर्ट डाइरेक्टर), र फ्राञ्ज अस्टेन (निर्देशक) जस्ता दक्ष जनशक्ति ल्याइएको थियो। हिमांशु र देविकाले रचनात्मक पक्ष हेरे, भने राजनारायण दुबेले वित्तीय र व्यवसायिक पक्ष सम्हाले।
पहिलो फिल्म र विवाद
बम्बे टकिजको पहिलो फिल्म ‘जवानी की हवा’ (१९३५), एक थ्रिलर मर्डर मिस्ट्री, हिमांशुले छानेका नायक नजमुल हसन र हिरोइन देविका रानी को जोडीमा बन्यो। यो फिल्म हिट भयो, तर दोस्रो फिल्म ‘जीवन नैया’ को सुटिङका क्रममा देविका र नजमुलको प्रेम सम्बन्धको हल्लाले स्टुडियोमा हंगामा मच्चियो। उनीहरू कलकत्ताको ग्रान्ड होटल मा फेला परेपछि हिमांशुका साथी शशाधर मुखर्जी ले देविकालाई फिर्ता ल्याए। नजमुललाई स्टुडियोबाट निकालियो, र उनको दृश्यहरू नष्ट गरियो।
अशोक कुमारको उदय र ब्लकबस्टर युग
नजमुलको स्थानमा कुमुदलाल कुञ्जीलाल गांगुली लाई हिरो बनाइयो, जो पछि अशोक कुमार का नामले हिन्दी सिनेमाको पहिलो सुपरस्टार बने। ‘जीवन नैया’ (१९३६) र विशेषगरी ‘अछूत कन्या’ (१९३६), एक दलित केटी र ब्राह्मण केटाको प्रेम कथाले अशोकलाई स्थापित गर्यो। यो फिल्म सामाजिक मुद्दालाई उठाउने क्रान्तिकारी कदम थियो।
बम्बे टकिजले वार्षिक तीन फिल्म बनाउने लक्ष्य राख्यो। ४०० कर्मचारी र उत्कृष्ट प्राविधिक उपकरणसहित यो स्टुडियो प्राविधिक रूपमा अन्य भारतीय स्टुडियोभन्दा अब्बल थियो। सन् १९४३ मा ‘किस्मत’, ज्ञान मुखर्जी को निर्देशनमा बनेको, भारतको पहिलो ब्लकबस्टर बन्यो, जुन कोलकाताको रोक्सी सिनेमा हल मा तीन वर्षसम्म चल्यो। यो फिल्मले हिन्दी सिनेमामा नयाँ प्रवृत्तिहरू स्थापित गर्यो।
संकट र हिमांशुको निधन
सन् १९३९ मा दोस्रो विश्वयुद्ध शुरू भएपछि बेलायती सरकारले जर्मन टेक्निसियनहरूलाई कडाइ गर्यो। फ्राञ्ज अस्टेन सहित धेरैलाई गिरफ्तार गरियो, जसले स्टुडियोको प्राविधिक गुणस्तरमा असर पार्यो। यो तनावले हिमांशुलाई नर्भस ब्रेकडाउन भयो, र सन् १९४० मे १६ मा मात्र ४८ वर्ष को उमेरमा उनको निधन भयो।
हिमांशुको मृत्युपछि देविका रानी ले स्टुडियो सम्हालिन्, जुन त्यस समयमा एक महिलाका लागि साहसिक कदम थियो। उनले ‘बसन्त’ (१९४२) र ‘किस्मत’ (१९४३) जस्ता हिट फिल्महरू निर्माण गरिन्। तर, स्टुडियोमा दुई गुट बन्यो, र अशोक कुमार, ज्ञान मुखर्जी, र शशाधर मुखर्जी ले विद्रोह गरे। अशोकले सन् १९४३ मा बम्बे टकिज छोडेर फिल्मिस्तान स्टुडियो स्थापना गरे।
बम्बे टकिजको अन्त्य
सन् १९४३ मा ‘हमारी बात’ मा अभिनय गरेपछि देविकाले पनि अभिनय छोडिन्। सन् १९४५ मा उनले आफ्ना शेयर बेचेर रुसी चित्रकार स्वेतोस्लाव रोएरिख सँग विवाह गरिन् र फिल्म उद्योग छोडिन्। उनको मृत्यु सन् १९९४ मार्च ९ मा बैंगलोरमा भयो।
देविकाको बहिर्गमनपछि अशोक कुमार र केही सहकर्मी बम्बे टकिज फर्के। ‘मजबूर’ (१९४८), ‘जिद्दी’ (१९४८), र ‘महल’ (१९४९) जस्ता फिल्महरू बने, तर स्टुडियोले पुरानो गौरव फर्काउन सकेन। सन् १९५४ को ‘बादबान’ बम्बे टकिजको अन्तिम फिल्म बन्यो।
बम्बे टकिजको विरासत
२० वर्ष को यात्रामा बम्बे टकिजले ४० फिल्म निर्माण गर्यो। यसले अशोक कुमार, दिलीप कुमार, र मधुबाला जस्ता ताराहरूलाई जन्मायो, र हिन्दी सिनेमाको गीत, ड्रामा, र रोमान्स को आधार तय गर्यो। प्राविधिक सुधार र कथावाचनको शैलीले बलिउडको आत्मालाई परिभाषित गर्यो। यद्यपि, आन्तरिक विवाद, विश्वयुद्धको प्रभाव, र नेतृत्वको अभावले यो स्टुडियो इतिहासमा सीमित भयो। तैपनि, बम्बे टकिजको योगदान आज पनि हिन्दी सिनेमाको हरेक कथामा जीवित छ।
