पोखराको लेकसाइडबाट जिरो किलोमिटरतर्फ जाँदै गरेको ग १ ख ७७८९ नम्बरको बसले यति ठूलो कालो धुँवा छोड्छ कि त्यसपछि मोटरसाइकल र स्कुटरमा यात्रा गरिरहेका सबै मुस्लोमा हराउँछन्। त्यो बसको पछाडि साना सवारी साधनमा यात्रा गरिरहेका र पैदल हिँडिरहेका मानिसहरूले सास फेर्नै अप्ठेरो महसुस गर्छन्। केही दिनअघि पोखराको यस्तो नगर बसको कालो धुँवाले भरिएको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बन्यो।
पर्यटकीय शहर पोखरामा यो अवस्था नयाँ होइन। हरियो रङले रंगिएका नगर बसहरूले धुँवाको मुस्लो छोड्दै कुद्ने दृश्य सडकमा दैनिक रूपमा देखिन्छ। पोखराका नगर बसहरूले जनजीवनमा आतंक मच्चाइरहेका छन्। एकातिर सडकमा ठेलमठेल गर्दै ओभरटेक गर्ने प्रतिस्पर्धा, अर्कोतिर कालो धुँवा छोड्दै कुद्ने यी बसहरूले नागरिकलाई अत्याचार गरिरहेका छन्। ‘पोखरालाई सबैभन्दा बढी प्रदूषित गर्ने, ट्राफिक व्यवस्थापन अस्तव्यस्त पार्ने काम यिनै सवारीहरूले गरिरहेका छन्,’ पोखराका कला, संस्कृति तथा संगीत अभियन्ता मनकुमार श्रेष्ठ भन्छन्, ‘रङ मात्र हरियो पोतेर के हुन्छ र?’
पोखराका नगर बसहरूले कालो धुँवा निकाल्दा सहरको बदनाम मात्र गर्दैनन्, प्रदूषण पनि बढाइरहेका छन्। तर, नियमन, व्यवस्थापन र कारबाही गर्ने अधिकार पाएको प्रदेश सरकारले यस्ता बसहरूलाई कारबाही गर्न सकिरहेको छैन। पोखरामा साना सवारी तथा पैदल यात्रुहरूले अनलाइनखबरसँग आफ्नो तीतो अनुभव बाँडेका छन्। ‘दुई दिनअघि लेकसाइडको हलनचोक अगाडि, फेवाताल जाने बाटोमा म र मेरा दुई छोरीहरूलाई ग १ ख ४०४८ नम्बरको नगर बसले कालो धुँवाले छोप्यो। हामी कपडा फेर्न घर फर्किन बाध्य भयौं,’ पोखराका व्यवसायी मीन गुरुङले बताए, ‘नगर बसको आतंक कहिले टुङ्गिन्छ?’
सरकारी नियमन गर्ने निकायको भूमिकामा नागरिकहरू प्रश्न उठाउँछन् भने व्यवस्थापनमा निकम्मापनप्रति आक्रोश पनि पोखिरहेका छन्। पोखराका नगर बसहरूले सहरमा आतंक मच्चाउँदै गर्दा ट्राफिक प्रहरी, पोखरा महानगर तथा प्रदेश सरकार सबै मौन रहेको अर्को व्यवसायी जीवन गुरुङको भनाइ छ।
‘ट्राफिक प्रहरीले हेर्दैन वा देख्दैन, बसको पछाडि परियो भने कुहिरोभित्र परेको जस्तो हुन्छ। यस्तै समिति फेरि ‘इनड्राइभ’ र ‘राइडसेयरिङ’ जस्ता सेवा प्रतिपक्ष गर्छन्,’ गुरुङको गुनासो छ। पोखराका समीर रामदामले भने, नगर बसहरूले जहाँ मन लाग्यो त्यहीँ रोक्ने, जथाभावी लेन परिवर्तन गर्ने गरेको बताउँदै असन्तुष्टि व्यक्त गरे। ‘साइडमा रोकेको बसपछि कोही आउँछ कि छैन हेर्ने फुर्सदै छैनन्, फस्ट लेनमा आउँछन्,’ रामदामले भने।
गण्डकी प्रदेश सरकारले इनड्राइभ र सेल्फ ड्राइभ सेवाहरूलाई नियमन गर्न नियमावली ल्याएपछि व्यवसायीहरूले पोखरा मात्र होइन, गण्डकी प्रदेश र देशैभर सार्वजनिक यातायात ठप्प पारेका थिए। गुणस्तर सुधार्न नसक्ने, अर्काको विरोध गर्न मात्रै सक्ने व्यवसायीहरू प्रति नागरिक असन्तुष्ट छन्।
हरेक सार्वजनिक सवारी साधनले ६ महिनामा र निजी सवारीले प्रत्येक वर्ष प्रदूषण जाँच पास गर्नुपर्ने नियम भए पनि, प्रदूषण जाँच नगरी ‘हरियो स्टिकर’ दिने गरेको आरोप नागरिकहरू लगाउँछन्।
‘यातायात व्यवस्था कार्यालयले प्रदूषण जाँच नगरी कसरी हरियो स्टिकर दिन्छ? यो गम्भीर प्रश्न हो,’ पोखराका नागरिक राजेश केसीले भने, ‘नियमन र कारबाही नहुँदा नगर बसको आतंक झन् बढेको छ।’
ट्राफिक प्रहरी नै पीडित
पोखरामा कालो धुँवा निकाल्ने सवारी साधनलाई ट्राफिक प्रहरीले समातेर यातायात व्यवस्था कार्यालय सवारी कास्कीमा पठाउँछ। तर, त्यहाँ सर्भिसिङ गरेर छोडिदिँदा समस्या ज्यूँकै छ। जिल्ला ट्राफिक प्रहरी प्रमुख शोभा पाण्डेले निरन्तर जाँच गरेर यस्ता बसहरूलाई कार्यालयमा बुझाउने गरेको बताइन्।
धुँवा फाल्ने ग १ ख ७७८०, ग २ ख १००० र ग १ ख ६०९२ नम्बरका बस नियन्त्रणमा लिई कारबाहीको लागि पठाइएको छ। ‘ट्राफिक प्रहरी नै पीडित छौं,’ पाण्डेले भनिन्, ‘सडकमा बस्नुपर्नेले आठ घन्टा सेवा दिँदा हामी पनि प्रभावित हुन्छौं।’
मेसिन बिग्रिएपछि समस्या
यातायात कार्यालयका अनुसार प्रदूषण जाँच उपकरणको अभावले समस्या उत्पन्न भएको छ। तर हालै भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयले दुई नयाँ मेसिन हस्तान्तरण गरेको छ, जसले सडकमै प्रदूषण मापन गर्नेछ। मेसिनले ३० भन्दा कम देखाए पास, बढी भए फेल हुने बताइएको छ।
२०८१ साल वैशाखमा एकै दिन ३५ वटा गाडीमा जाँच गर्दा ३० वटा फेल भएका थिए। ‘मर्मत गरेर नल्याएमा कागजात राख्ने र रुट इजाजत खारेज गर्ने प्रक्रिया छ,’ कार्यालयले जनाएको छ।
२०५५ सालदेखि सरकारले प्रदूषण जाँच गरेर वातावरणमैत्री हरियो स्टिकर वितरण गर्दै आएको छ, तर यसको प्रभावकारिता न्यून हुँदा वायु प्रदूषण र जनदुख कम हुन सकेको छैन।
पोखरामा बढ्दो सवारी चाप
देशकै दोस्रो ठूलो सहर पोखरामा सवारी चाप तीव्र रूपमा बढ्दैछ। हाल करिब ३ सय ५२ वटा नगर बस र अन्य कम्पनीका सवारी गरी लगभग ४ सय बस पोखरामा सञ्चालनमा छन्। यसबाहेक ३ लाखभन्दा बढी सवारी साधन दर्ता भइसकेका छन्।
पृथ्वीचोक, चिप्लेढुंगा, पालिखेचोक, सभागृह जस्ता चोकमा यस्ता गाडीका कारण दैनिक जाम हुन्छ र पैदल यात्री तथा साना सवारी चालकले कठिनाइ भोग्नुपर्छ।
डिजेल र पेट्रोलबाट चल्ने गाडीको कालो धुँवा वायु प्रदूषणको मुख्य स्रोत हो। यसले मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा गम्भीर असर पुर्याउँछ। २०८१ साल माघ ३० गते पोखरा नेपालको सबैभन्दा बढी प्रदूषित शहरहरूको सूचीमा परेको थियो।
विश्व बैंकको रिपोर्ट अनुसार वायु प्रदूषणले नेपालमा वार्षिक करिब २६ हजार जनाको अकाल मृत्यु र नेपालीको औसत आयु ३ वर्ष ४ महिना घटाएको छ।
