इरान र इजरायल बीचको तनाव र सम्भावित युद्धको पृष्ठभूमि ऐतिहासिक, धार्मिक, र भूराजनीतिक कारणहरूको जटिल सङ्गम हो। यो लेखले इजरायलको स्थापनादेखि लिएर हालको इरान–इजरायल द्वन्द्वको विकासक्रमलाई विश्लेषण गर्छ, विशेषगरी जियोनिज्म, यहुदी अतिवाद, र प्यालेस्टिनी विस्थापनको सन्दर्भमा। साथै, अमेरिका र इरान बीचको शत्रुताले कसरी यो द्वन्द्वलाई थप जटिल बनायो भन्ने कुरालाई पनि उजागर गर्छ।
इजरायलको जन्म र प्यालेस्टिनी विस्थापन
इजरायलको स्थापना (१४ मे १९४८) प्यालेस्टिनी भूमिमा जबरजस्ती भएको घटनालाई आधार मानेर यो द्वन्द्वको सुरुवात मानिन्छ। यो क्षेत्रको इतिहासलाई संक्षेपमा हेरौं:
- ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: सन् ११८७ मा मुस्लिमहरूले यो क्षेत्र कब्जा गरेपछि प्यालेस्टाइनले लामो समय शासन गर्यो। पछि, यो क्षेत्र ओटोमन साम्राज्य र त्यसपछि बेलायती उपनिवेशको कब्जामा पर्यो। सन् १९४८ मा बेलायतीहरूले यो क्षेत्र छोड्दा ३५ एकड भूमिलाई ५५% प्यालेस्टाइन र ४५% इजरायलको लागि बाँडिदिए। यही आधारमा इजरायलले स्वतन्त्र राष्ट्रको घोषणा गर्यो।
- गोल्दा मेइरको भनाइ: इजरायलकी पूर्वप्रधानमन्त्री गोल्दा मेइर (१९६९–१९७४) ले एक अन्तर्वार्तामा सन् १९२१ देखि १९४८ सम्म आफूसँग प्यालेस्टिनी राहदानी भएको र त्यसबेला यहुदी र प्यालेस्टिनीहरू मिलेर बसेको बताएकी थिइन्। उनले इजरायल स्थापना भएपछि यहुदीहरूले प्यालेस्टिनीहरूलाई तारो बनाउन थालेको स्वीकार गरेकी थिइन्।
- नाक्बा (जातिहत्या): सन् १५ मे १९४८ देखि प्यालेस्टिनीहरूलाई जबरजस्ती विस्थापित गरियो, जसलाई प्यालेस्टिनीहरूले नाक्बा (काला दिन) को रूपमा सम्झन्छन्। परम्परावादी यहुदी अभियन्ता राब्बी एल्नान बेकले इजरायलको यो कार्यलाई ‘जातिहत्या’ र जायोनिष्टहरूलाई ‘नाजी’सँग तुलना गरेका छन्। उनले इजरायललाई यहुदीहरूका लागि संसारकै सबैभन्दा असुरक्षित स्थान भएको र प्यालेस्टिनीहरूलाई हमास बन्न बाध्य पारिएको दाबी गरे।
- जायोनिष्ट प्रभाव: राब्बी बेकका अनुसार, इजरायल जबरजस्ती स्थापना भएको ‘प्रोक्सी राज्य’ हो, जसको पछाडि जायोनिष्ट अतिवाद र पश्चिमी शक्तिहरूको समर्थन छ। उनले एक शान्तिपूर्ण प्यालेस्टाइनको पक्षमा वकालत गरे, जहाँ यहुदी र प्यालेस्टिनीहरू मिलेर बस्न सकून्।
जियोनिज्मको उदय
जियोनिज्म यहुदीहरूको लागि छुट्टै राष्ट्र स्थापनाको विचारधारा हो, जसको जग सन् १८९७ मा स्विट्जरल्यान्डको बसेलमा भएको प्रथम जायोनिष्ट सम्मेलनमा बस्यो।
- थिओडोर हार्जेल: अष्ट्रियन यहुदी पत्रकार थिओडोर हार्जेल (१८६०–१९०४) ले जियोनिष्ट संगठनको स्थापना गरे। उनले सन् १८९१–१८९४ मा फ्रान्सको नयाँ स्वतन्त्र प्रेस पत्रिकाका लागि काम गर्दा ड्रिफस काण्ड (१८९४) लाई यहुदीविरोधी राजनीतिको रूपमा प्रस्तुत गरे। यो काण्डमा फ्रान्सेली सेनाका यहुदी अफिसर अल्फ्रेड ड्रिफसलाई जर्मनलाई गोप्य सूचना बेचेको आरोपमा कारबाही गरिएको थियो। हार्जेलले यो घटनालाई यहुदीविरोधी (एन्टीसेमिटिज्म) को रूपमा प्रचार गरे र यहुदी राज्य स्थापनाको आवश्यकतामाथि जोड दिए।
- यहुदी राज्यको पर्चा: पत्रिकाबाट निष्कासित भएपछि हार्जेलले यहुदी राज्य नामक पर्चा प्रकाशित गरे र जायोनिष्ट अभियानलाई तीव्र बनाए। उनको नेतृत्वमा जायोनिष्ट संगठन विश्वको पहिलो अति–जातिवादी संगठनको रूपमा स्थापित भयो।
- युरोपमा यहुदीहरूको स्थिति: युरोपमा यहुदीहरू व्यापारीको रूपमा सक्रिय थिए र चर्को व्याजमा ऋण लगानी गर्थे। यसले स्थानीय समुदायसँग तनाव पैदा गर्यो। साथै, यहुदीहरूको वैवाहिक कट्टरताले (अन्य जातिसँग विवाहमा प्रतिबन्ध) उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा समायोजन हुनबाट रोकेको थियो। यही असुरक्षा र तनावले जायोनिष्ट संगठनको आवश्यकताको आधार तयार पार्यो।
धार्मिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
जायोनिज्मको उदयमा धार्मिक र सांस्कृतिक कारकहरूले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले:
- अब्राहमिक धर्मको उदय: प्राचीन जुडी शहर (हालको जेरुसेलम) मा अब्राहमले मानव बलिको प्रथालाई चुनौती दिएको कथाबाट अब्राहमिक धर्मको सुरुवात भयो। यो धर्म पछि जुडाइज्म, क्रिश्चियनिटी, र इस्लामको रूपमा विभाजित भयो। यहुदीहरूले आफूलाई ‘ईश्वरको सन्तान’ मानेर अन्य समुदायसँग विवाह गर्न प्रतिबन्ध लगाए, जसले उनीहरूलाई युरोपमा सामाजिक रूपमा अलग बनायो।
- बाइबलको प्रभाव: बाइबल (हिब्रु भाषाबाट अनुदित) मा यहुदी वंशावली र जेरुसेलमलाई ‘ईश्वरको भूमि’को रूपमा व्याख्या गरिएको छ। थिओडोर हार्जेलले बाइबललाई जायोनिष्ट अभियानको लागि सहानुभूति र समर्थन जुटाउने साधन बनाए। बाइबलमा समावेश युद्धसम्बन्धी कथ्य र भविष्यवाणीहरूले इजरायलको क्षेत्रीय अतिक्रमणलाई धार्मिक वैधता प्रदान गर्यो।
- धार्मिक कट्टरता: धार्मिक शिक्षाले प्रश्न उठाउन नदिने र गुरुको वचनलाई सर्वोपरि मान्ने परम्पराले यहुदी समुदायमा कट्टरता बढायो। यद्यपि, सबै धर्मले सत्य, दया, र सहयोगलाई प्राथमिकता दिए पनि व्यवहारमा यी मूल्यहरू उल्टिए।
इरान–इजरायल तनावको विकास
इरान र इजरायल बीचको शत्रुता सन् १९७९ को इरानी क्रान्ति पछि तीव्र भयो। यसको पृष्ठभूमि निम्नानुसार छ:
- इजरायलको मान्यता: सन् १९४८ मा इजरायलको स्थापना भएपछि क्षेत्रीय देशहरूले यसलाई अवैध ठाने। तर, इरानका तत्कालीन शाह मुहम्मद पहलवीले इजरायललाई मान्यता दिए, किनभने उनी अमेरिका र बेलायतका समर्थक थिए।
- इरानी क्रान्ति (१९७९): रूहोल्ला खोमेनेईको नेतृत्वमा भएको क्रान्तिले शाहको शासन समाप्त गर्यो र इरान इस्लामिक गणतन्त्र बन्यो। खोमेनेईले इजरायलको मान्यता खारेज गरे र अमेरिकालाई ‘ठूलो शैतान’ र इजरायललाई ‘सानो शैतान’को संज्ञा दिए। यहीँबाट इरान–इजरायल–अमेरिका तनाव शुरू भयो।
- इरान–इराक युद्ध (१९८०–१९८८): अमेरिकाले इरानलाई कमजोर पार्न सुन्नी नेतृत्वको इराक (सद्दाम हुसेन) लाई उक्सायो। यो युद्धले इरानलाई आर्थिक र सैन्य रूपमा कमजोर बनायो, तर इरान–अमेरिका–इजरायल शत्रुता झन् गहिरियो।
- सिया–सुन्नी विभाजन: अमेरिकाले मध्यपूर्वमा सिया (इरान) र सुन्नी (इराक, साउदी अरब) समुदाय बीचको विभाजनलाई उपयोग गरेर आफ्नो वर्चस्व कायम राख्यो। यो रणनीतिले इरानलाई क्षेत्रीय रूपमा अलग बनायो।
इरान–इजरायल युद्धको तयारी
- इरानको रणनीति: इरानले अमेरिका र इजरायलको सम्भावित आक्रमणको आशङ्कामा सैन्य तयारीलाई तीव्र बनायो। परमाणु कार्यक्रम र क्षेत्रीय प्रभाव विस्तार (जस्तै, हिजबुल्लाह र हमासलाई समर्थन) मार्फत इरानले आफूलाई शक्तिशाली बनायो।
- इजरायलको रणनीति: इजरायलले इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई आफ्नो सुरक्षाको लागि खतरा मानेर बारम्बार आक्रमणको धम्की दियो। अमेरिकाको समर्थनमा इजरायलले इरानविरुद्ध गुप्त र खुला कारबाहीहरू गर्यो।
- अमेरिकाको भूमिका: अमेरिकाले इजरायललाई सैन्य र आर्थिक सहायता प्रदान गरेर मध्यपूर्वमा आफ्नो वर्चस्व कायम राख्ने प्रयास गर्यो। इरानलाई कमजोर पार्न आर्थिक नाकाबन्दी र क्षेत्रीय गठबन्धनहरू प्रयोग गरियो।
निष्कर्ष
इरान–इजरायल युद्धको पृष्ठभूमि जायोनिष्ट अतिवाद, प्यालेस्टिनी विस्थापन, र पश्चिमी शक्तिहरूको भूराजनीतिक स्वार्थमा आधारित छ। सन् १९४८ मा इजरायलको जबरजस्ती स्थापनाले प्यालेस्टिनीहरूमाथि ‘नाक्बा’ निम्त्यायो, जसले क्षेत्रीय तनावको बीउ रोप्यो। जायोनिष्ट संगठनको उदय र बाइबलको धार्मिक प्रचारले इजरायललाई वैधता दिन खोजे पनि, यो क्षेत्रमा शान्तिको सट्टा अस्थिरता बढ्यो। सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिपछि इरानले इजरायल र अमेरिकाविरुद्ध कडा अडान लियो, जसले मध्यपूर्वमा सिया–सुन्नी विभाजन र क्षेत्रीय शक्ति सङ्घर्षलाई थप बलियो बनायो।
यो द्वन्द्वको मूल कारण जायोनिष्ट अतिवाद र पश्चिमी हस्तक्षेप भएको राब्बी एल्नान बेकको दाबीले इजरायलको वैधतामाथि प्रश्न उठाउँछ। इरान, इजरायल, र अमेरिका बीचको तनावले मध्यपूर्वलाई युद्धको किनारमा पुर्याएको छ, र यो क्षेत्रमा शान्तिको सम्भावना अझै टाढा देखिन्छ।
