“इजरायलको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीहरू”

इजरायलको हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली चारवटा प्रमुख प्रणालीहरूमा आधारित छ: आइरन डोम, डेभिड्स स्लिङ, एरो–२ र एरो–३, र थाड (THAAD)। यी प्रणालीहरूले विभिन्न दूरी र प्रकृतिका हवाई खतराहरूलाई रोक्न डिजाइन गरिएका छन्। तल यी प्रत्येक प्रणालीको कार्यप्रणाली र विशेषताहरू वर्णन गरिएको छ।

१. आइरन डोम: छोटो दूरीको प्रतिरक्षा प्रणाली

• उद्देश्य: ४ देखि ७० किलोमिटर दूरीका रकेट, मोर्टार, गोली र छोटो दूरीका मिसाइलहरू रोक्न डिजाइन गरिएको।
• विकास: सन् २००६ मा इजरायल र हेजबुल्लाहबीच भएको गृष्मकालीन युद्ध (Summer War) पछि, हेजबुल्लाहले प्रहार गरेका करिब ४,००० रकेटहरूबाट भएको क्षतिलाई रोक्न यो प्रणाली विकास गरिएको हो। यो इजरायली कम्पनी Rafael Advanced Defense Systems र Israel Aerospace Industries द्वारा अमेरिकी सहयोगमा बनाइएको हो।
• सञ्चालन शुरू: सन् २०११ मा पहिलोपटक प्रयोगमा आएको। गाजाबाट प्रहार भएको रकेटलाई आकाशमै नष्ट गरेर यसले आफ्नो प्रभावकारिता देखाएको थियो।
• संरचना:
  • प्रत्येक ब्याट्रीमा ३–४ वटा लञ्चर हुन्छन्, र प्रत्येक लञ्चरमा २० वटा इन्टरसेप्टर मिसाइलहरू हुन्छन्।
  • प्रणालीमा उन्नत राडार, कमान्ड सेन्टर र इन्टरसेप्टर मिसाइलहरू समावेश छन्।
• कार्यप्रणाली:
  • राडार: आगमन गर्ने रकेट वा मिसाइललाई ट्रयाक गर्छ। यो राडारले खतरा पत्ता लगाएर गति र गन्तव्य विश्लेषण गर्छ।
  • कमान्ड सेन्टर: यदि रकेट आवासीय क्षेत्रमा खस्ने देखियो भने मात्र इन्टरसेप्टर मिसाइल प्रक्षेपण हुन्छ। खुला ठाउँमा खस्ने रकेटलाई बेवास्ता गरिन्छ, जसले लागत र स्रोत बचत गर्छ।
  • इन्टरसेप्टर मिसाइल: “हिट-टु-किल” प्रविधिमा आधारित, जसले रकेटलाई प्रत्यक्ष टक्कर दिएर नष्ट गर्छ।
• प्रभावकारिता: इजरायली सेनाका अनुसार, आइरन डोमले ९०% भन्दा बढी खतरनाक रकेटहरू नष्ट गर्छ। सन् २०२३ को इजरायल–हमास युद्धमा हजारौं रकेटहरू नष्ट गरेको दाबी छ।
• लागत: प्रत्येक इन्टरसेप्टर मिसाइलको लागत करिब ५०,००० अमेरिकी डलर।
• कमजोरी: ड्रोन र क्रूज मिसाइलहरू जस्ता कम उचाइमा उड्ने हतियारहरूको सामना गर्न सीमित क्षमता। सन् २०२४ मा हेजबुल्लाहको ड्रोन आक्रमणले यो कमजोरी उजागर गरेको थियो।

२. डेभिड्स स्लिङ: मध्यम दूरीको प्रतिरक्षा प्रणाली

• उद्देश्य: ४० देखि ३०० किलोमिटर दूरीका मध्यम र लामो दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइल, क्रूज मिसाइल र रकेटहरू रोक्न डिजाइन गरिएको।
• विकास: इजरायली कम्पनी Rafael Advanced Defense Systems र अमेरिकी कम्पनी Raytheon द्वारा संयुक्त रूपमा निर्मित। सन् २०१७ देखि सञ्चालनमा।
• संरचना:
  • राडार, कमान्ड सेन्टर र स्टनर मिसाइलहरू समावेश।
  • स्टनर मिसाइलहरू “हिट-टु-किल” प्रविधिमा आधारित छन्।
• कार्यप्रणाली:
  • राडारले मिसाइल वा रकेटको गति र दिशा ट्रयाक गर्छ।
  • यदि खतरा आवासीय क्षेत्रमा लक्षित छ भने, स्टनर मिसाइल प्रक्षेपण गरेर प्रत्यक्ष टक्कर मार्फत नष्ट गर्छ।
  • यो प्रणाली विशेषगरी लामो दूरीका रकेट र क्रूज मिसाइलहरूको लागि प्रभावकारी छ।
• उपयोग: सन् २०२३ मा यमनबाट हुथी लडाकुहरूले प्रहार गरेको ब्यालिस्टिक मिसाइललाई नष्ट गरेको थियो।
• लागत: प्रत्येक स्टनर मिसाइलको लागत करिब १० लाख अमेरिकी डलर।
• कमजोरी: कम उचाइमा उड्ने ड्रोन र क्रूज मिसाइलहरूको लागि कम प्रभावकारी।

३. एरो–२ र एरो–३: लामो दूरीको मिसाइल रक्षा प्रणाली

• उद्देश्य: मध्यम र लामो दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू रोक्न डिजाइन गरिएको।
• विकास: Israel Aerospace Industries र अमेरिकी कम्पनी Boeing द्वारा निर्मित। एरो–२ सन् २००० र एरो–३ सन् २०१७ देखि सञ्चालनमा।
• विशेषताहरू:
  • एरो–२: ५० किलोमिटर उचाइमा वायुमण्डल भित्र मिसाइल नष्ट गर्छ। एकैपटक १४ मिसाइलहरू लक्षित गर्न सक्छ। यसमा विस्फोटक युक्त फ्र्याग्मेन्टेसन वारहेड प्रयोग हुन्छ।
  • एरो–३: वायुमण्डल बाहिर (एक्सो-एट्मोस्फेरिक) मिसाइल नष्ट गर्न सक्छ। २,४०० किलोमिटर दूरीसम्म प्रभावकारी। “हिट-टु-किल” प्रविधिमा आधारित।
• कार्यप्रणाली:
  • राडारले लामो दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू ट्रयाक गर्छ।
  • कमान्ड सेन्टरले मिसाइलको गन्तव्य विश्लेषण गर्छ र इन्टरसेप्टर मिसाइल प्रक्षेपण गर्छ।
  • एरो–३ विशेषगरी इरानको मध्यम र लामो दूरीका मिसाइलहरू (जस्तै इमाद, घदर-१, फतह-१) रोक्न डिजाइन गरिएको हो।
• उपयोग: सन् २०२३ मा यमनबाट प्रहार भएको हुथी मिसाइल र सन् २०२४ मा इरानको १८० मिसाइल आक्रमणलाई रोक्न सफल। तर, सन् २०२५ मा हुथीहरूको हाइपरसोनिक मिसाइललाई रोक्न असफल भएको खबर छ।
   
• प्रभावकारिता: इजरायली सेनाले ९९% मिसाइलहरू नष्ट गरेको दाबी गरेको छ, तर केही मिसाइल र ड्रोनहरूले यो प्रणालीलाई छल्न सफल भएका छन्।
   

४. थाड (THAAD): अमेरिकी सहयोगमा तैनाथ प्रणाली

• उद्देश्य: छोटो, मध्यम र मध्यम-लामो दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूलाई टर्मिनल चरण (जमिनमा खस्नुअघि) नष्ट गर्न डिजाइन गरिएको।
• विकास: अमेरिकी कम्पनी Lockheed Martin द्वारा निर्मित। सन् २०१५ देखि अमेरिकी सेनाले प्रयोग गर्दै आएको छ। साउदी अरेबिया र यूएईमा पनि बिक्री गरिएको।
• इजरायलमा तैनाथी: सन् २०२४ को अक्टोबरमा इरानको मिसाइल आक्रमणपछि अमेरिकाले इजरायलमा थाड ब्याट्री र १०० सैनिक पठाएको थियो। सन् २०२५ मा दोस्रो ब्याट्री पनि पठाइयो।
   
• संरचना:
  • प्रत्येक ब्याट्रीमा ६–९ वटा लञ्चर, प्रत्येकमा ८ इन्टरसेप्टर मिसाइलहरू, AN/TPY-2 X-ब्यान्ड राडार, र फायर कन्ट्रोल युनिट हुन्छन्।
  • राडारले १,८०० किलोमिटर टाढासम्म मिसाइल पत्ता लगाउन सक्छ।
• कार्यप्रणाली:
  • राडार: लामो दूरीका मिसाइलहरूको बूस्ट र टर्मिनल चरणमा ट्रयाक गर्छ।
  • इन्टरसेप्टर: “हिट-टु-किल” प्रविधिमा आधारित, मिसाइललाई प्रत्यक्ष टक्कर दिएर नष्ट गर्छ।
  • वायुमण्डल भित्र र बाहिर (१५०–२०० किलोमिटर उचाइ) मिसाइल नष्ट गर्न सक्छ।
• उपयोग: सन् २०२४ मा इरानको १८० मिसाइल आक्रमण र सन् २०२५ मा हुथीहरूको ६ मिसाइल नष्ट गरेको दाबी। तर, सन् २०२५ मा हुथीहरूको हाइपरसोनिक मिसाइललाई रोक्न असफल भएको खबर छ।
   
• लागत: प्रत्येक ब्याट्रीको लागत १–१.८ अर्ब अमेरिकी डलर। प्रत्येक इन्टरसेप्टर मिसाइलको लागत लाखौं डलर।
• कमजोरी: कम उचाइमा उड्ने ड्रोन र क्रूज मिसाइलहरू रोक्न असक्षम।
   

---

कसरी काम गर्छन् यी प्रणालीहरू?

इजरायलको हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली बहुस्तरीय र एकीकृत छ, जसले विभिन्न दूरी र उचाइका खतराहरूलाई सम्बोधन गर्छ। यी प्रणालीहरूको कार्यप्रणाली निम्न चरणहरूमा आधारित छ:

1. पहिचान र ट्रयाकिङ: उन्नत राडारहरू (जस्तै AN/TPY-2 वा EL/M-2080 Green Pine) ले आगमन गर्ने मिसाइल, रकेट वा ड्रोनलाई पत्ता लगाउँछन्। राडारले गति, दूरी र गन्तव्य विश्लेषण गर्छ।
2. विश्लेषण: कमान्ड सेन्टरले खतरा आवासीय क्षेत्रमा लक्षित छ वा छैन भनेर मूल्यांकन गर्छ। खुला क्षेत्रमा खस्ने खतराहरूलाई बेवास्ता गरिन्छ।
3. इन्टरसेप्सन: उपयुक्त प्रणाली (आइरन डोम, डेभिड्स स्लिङ, एरो वा थाड) बाट इन्टरसेप्टर मिसाइल प्रक्षेपण हुन्छ, जसले “हिट-टु-किल” वा विस्फोटक वारहेड मार्फत खतरा नष्ट गर्छ।
4. एकीकरण: यी प्रणालीहरू एकअर्कासँग समन्वय गर्छन्। उदाहरणका लागि, थाड र एरो–३ लामो दूरीका मिसाइलहरू रोक्छन् भने आइरन डोम छोटो दूरीका रकेटहरू लक्षित गर्छ।

---

हालका चुनौतीहरू

• इरानको आक्रमण: सन् २०२४ को अक्टोबरमा इरानले १८० ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गरेको थियो, जसमध्ये ९९% नष्ट भएको दाबी गरिए पनि केही मिसाइलहरूले इजरायलका सहरहरूमा क्षति पुर्‍याए। सन् २०२५ मा इरानको फतह हाइपरसोनिक मिसाइलले थाड र एरो प्रणालीलाई छल्न सफल भएको खबर छ।
   
• हेजबुल्लाह र हुथी: हेजबुल्लाहले कम उचाइमा उड्ने ड्रोन र क्रूज मिसाइलहरू प्रयोग गरेको छ, जसले आइरन डोम र थाडलाई चुनौती दिएको छ। सन् २०२४ मा हेजबुल्लाहको ड्रोन आक्रमणले चार इजरायली सैनिकको मृत्यु भएको थियो। हुथीहरूले २०० भन्दा बढी मिसाइल र ड्रोन प्रहार गरेकोमा केहीले इजरायलको रक्षा प्रणाली छलेका छन्।
   
• सीमित स्रोत: इजरायलको इन्टरसेप्टर मिसाइलहरूको भण्डार सीमित छ। सन् २०२३ मा ३० इरानी मिसाइलहरूले सैन्य अड्डामा क्षति पुर्‍याएपछि यो कमजोरी देखिएको थियो।