भारतका उपराष्ट्रपति जगदीप धनखडले पदबाट राजीनामा दिएपछि उनी पुनः राजनीतिक चर्चाको केन्द्रमा आएका छन्। आफ्नो राजीनामापत्रमा उनले स्वास्थ्य कारण उल्लेख गरेका छन्, तर यसबारे विभिन्न खालका अड्कलबाजीहरू पनि भइरहेका छन्।
धनखडको राजनीतिक जीवनका पुराना विवादहरू समेत यससँगै पुनः चर्चामा आएका छन्। जनता दलदेखि कांग्रेस हुँदै भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) सम्मको यात्रा तय गरेका उनी आफ्ना अभिव्यक्ति र निर्णयका कारण बारम्बार विवादमा मुछिँदै आएका थिए। उपराष्ट्रपतिको कार्यकाल सन् २०२७ को अगस्टमा समाप्त हुने थियो, तर चिकित्सकको सल्लाहअनुसार स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने भन्दै उनले असामान्य तरिकाले राजीनामा दिए।
ममता सरकारदेखि सर्वोच्च अदालतसम्म विवाद
सन् २०१९ को जुलाईमा पश्चिम बंगालको राज्यपाल बनेपछि उनी लगातार राजनीतिक विवादमा रहिरहे। त्यहाँ ममता बनर्जी नेतृत्वको सरकारसँग विभिन्न विषयमा उनको टकराव देखिएको थियो। उपराष्ट्रपतिका रूपमा राज्यसभाका सभापति रहेका धनखडको संसद सञ्चालनको शैलीप्रति विपक्षीहरू आलोचक थिए।
गएको डिसेम्बरमा विपक्षी गठबन्धन ‘इण्डिया’ ले उनीविरुद्ध अविश्वास प्रस्तावको सूचना समेत दिएको थियो। साथै, न्यायपालिका र संसदबीचको सम्बन्धबारे उनले दिएका विवादास्पद टिप्पणीहरू पनि चर्चाको विषय बनेका थिए।
उदाहरणका लागि, उनले एक अदालतको निर्णयप्रति प्रतिक्रिया दिँदै भनेका थिए, “अदालतहरूले राष्ट्रपतिलाई आदेश दिन सक्दैनन्।” सर्वोच्च अदालतले विधेयक अनुमोदनमा समयसीमा तोक्न सकिने भनाइ दिएको सन्दर्भमा उनले संविधानको अनुच्छेद १४२ लाई “लोकतान्त्रिक शक्तिविरुद्ध न्यायपालिकाको आणविक हतियार” को संज्ञा दिएका थिए।
विपक्षीसँग सम्बन्ध, आन्तरिक मतभेद ?
धनखडको राजीनामालाई लिएर विपक्षी र विश्लेषकहरूले विभिन्न कोणबाट टिप्पणी गरिरहेका छन्। कांग्रेस नेता जयराम रमेशले एक्स (Twitter) मा लेखे:
“उपराष्ट्रपतिले अचानक राजीनामा दिएको कुरा जति अचम्मको छ, उति नै बुझ्न कठिन पनि। म आज साँझ ५ बजेसम्म अरू सांसदहरूसँगै उनीसँग थिएँ, साँझ ७:३० बजे फोनमा पनि कुरा भएको थियो।”
वरिष्ठ पत्रकार रशीद किदवई भन्छन्, “धनखडले स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु स्वाभाविक हो, तर यो अप्रत्याशित राजीनामाको पछाडि अन्य कारण पनि हुनसक्छन्। घटनाक्रम जुन गतिमा अगाडि बढिरहेका छन्, त्यसमा केही न केही त छ।”
उनको भनाइमा यदि स्वास्थ्य नै कारण हो भने राजीनामा संसदको वर्षे अधिवेशन सुरु हुनु अघि नै दिनु उपयुक्त हुन्थ्यो। त्यसैले यो कदमलाई आन्तरिक सत्ता समीकरण, भाजपा नेतृत्व, वा आरएसएससँगको सम्बन्धसँग पनि जोडेर हेरिएको छ।
पत्रकार चौधरीको विश्लेषण
वरिष्ठ पत्रकार नीरजा चौधरीका अनुसार धनखड बिरामी थिए र अस्पतालमा भर्ना समेत भएका थिए, त्यसैले स्वास्थ्यकै कारण राजीनामा दिएको हुनसक्छ। तर उनले सत्तारूढ दलभित्रको सम्भावित मतभेद पनि इन्कार गरेनन्।
उनको भनाइमा, “धनखड ध्रुवीकरण गर्ने व्यक्ति थिए। खुला रूपमा सनातन र संविधानको व्याख्या गर्थे। उपराष्ट्रपतिको रूपमा विपक्षीसँगको उनको सम्बन्ध खासै राम्रो थिएन। सम्भवत: संसद सञ्चालनको तरिकाबारे शीर्ष नेतृत्वसँग असहमति थियो।”
भाजपा भित्रको राजनीति
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, धनखडमाथि राज्यसभा सञ्चालनमा पक्षपात गरेको आरोप विपक्षीहरूले बारम्बार लगाउँदै आएका थिए। यसै कारण शीतकालीन अधिवेशनको दौरान ‘इण्डिया’ गठबन्धनले उनीविरुद्ध अविश्वासको सूचना दिएको थियो।
मनसुन सत्र चलिरहेको बेला, एक असामान्य क्षणमा, मन्त्री जे.पी. नड्डाले विपक्षीको हल्लाबीच भनेका थिए, “केही पनि अभिलेखमा जाने छैन। म जुन कुरा भनिरहेको छु, त्यही मात्र अभिलेखमा जान्छ।” यस्तो वक्तव्य सामान्यतः सभापति वा अध्यक्षले मात्र दिने चलन हुन्छ, जसले धनखडको अनुपस्थितिलाई थप अर्थपूर्ण बनाउँछ।
राजनीतिक यात्रा
धनखडको जन्म १८ मे १९५१ मा राजस्थानको झुन्झुनू जिल्लाको किठाना गाउँमा भएको थियो। कक्षा १ देखि ५ सम्म गाउँकै सरकारी विद्यालयमा पढेका उनी पछि चित्तौडगढ सैनिक स्कूल, महाराजा कलेज (जयपुर) हुँदै राजस्थान विश्वविद्यालयबाट एलएलबी गरेका थिए।
सन् १९७९ बाट वकालत सुरु गरेका उनले १९९० मा वरिष्ठ अधिवक्ताको मान्यता पाए। त्यसपछि सर्वोच्च अदालतमा पनि अभ्यास गर्न थाले।
राजनीतिक यात्रा सन् १९८९ मा जनता दलको टिकटमा झुन्झुनूबाट लोकसभा जितेर सुरु गरेका धनखड सन् १९९०–९१ मा केन्द्रीय राज्यमन्त्री बने। पछि कांग्रेस हुँदै सन् २००३ मा भाजपा प्रवेश गरे। उनले विधायकको रूपमा पनि कार्यभार सम्हालेका थिए।
निष्कर्ष
धनखडको राजीनामा सतही रूपमा स्वास्थ्य कारण भनिए पनि त्यसको समय, शैली, र राजनीतिक सन्दर्भले यो कदमलाई सामान्य देखिँदैन। सत्ताभित्रका समीकरण, संसद सञ्चालनको शैली, र बढ्दो आलोचनाबीच आएको राजीनामा पछाडि गहिरो राजनीतिक पृष्ठभूमि रहेको आशंका विश्लेषकहरू गरिरहेका छन्। यद्यपि अहिलेलाई यो सबै अड्कलबाजीकै चरणमा छ।
