असार २०८२ – सामाजिक सञ्जालहरू टिकटक, फेसबुक, र इन्स्टाग्राम नयाँ पुस्ताका लागि सूचना, विचार, र धारणा निर्माणको प्रमुख माध्यम बनेका छन्। यही मञ्चमा नेताहरूले आफूलाई प्रस्तुत गर्दै भाइरल हुने सस्तो र छिटो बाटो रोजेका छन्। तर, यो शैलीले नेपाली समाज, संस्कृति, र राजनीतिमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ? यो प्रश्नले गम्भीर बहस निम्त्याएको छ।
सामाजिक सञ्जालमार्फत धारणा बनाउने नयाँ पुस्ता
प्रशान्त पौडेल, २० वर्ष नाघेका युवा, सामाजिक सञ्जालबाटै नेताहरूको मूल्यांकन गर्छन्। समाचार, रील्स, र नेताहरूका भाषणका आधारमा उनी सार्वजनिक व्यक्तित्वको ‘अडिट’ गर्छन्। पौडेल भन्छन्, “अचेल को कस्तो छ भनेर जान्न सामाजिक सञ्जाल हेरे पुग्छ। टिकटक होस् वा फेसबुक, नेताहरू कसरी प्रस्तुत भइरहेका छन्, कति ‘म्यानिपुलेट’ गर्न खोज्छन्, त्यहाँबाट बुझिन्छ। सञ्चारमाध्यमका समाचारले थप स्पष्ट पार्छ।”
पौडेलले मतदानको अवसर पाएका छैनन्, तर आगामी चुनावमा सामाजिक सञ्जालमा नेताहरूको गतिविधिलाई भोटको आधार बनाउने बताउँछन्। रुटिन अफ नेपाल बन्द जस्ता लोकप्रिय ह्यान्डलले उनको यो धारणालाई बल दिएका छन्। आफूलाई ‘जेनजी भोटर’ भन्न रुचाउने पौडेल भन्छन्, “अबको चुनावमा धेरै जेनजी भोटर थपिनेछन्। यो पुस्ताले सामाजिक सञ्जालबाटै नेताहरूबारे धारणा बनाउँछ। मेरा साथीहरू टिकटक–रील्सका छोटा भिडियोबाटै प्रभावित छन्। तर, कति ‘फिल्टर’ गरेर लिने भन्ने व्यक्तिगत बुझाइमा निर्भर छ।”
नेताहरूको सामाजिक सञ्जाल रणनीति
नयाँ पुस्ताका मतदाता सामाजिक सञ्जालबाट प्रभावित हुने भएकाले नेताहरूले यी प्लेटफर्मलाई प्रचारको प्रमुख हतियार बनाएका छन्। २०७९ को प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा चुनावअघिको मेटा एड लाइब्रेरी रिपोर्ट अनुसार, पाँच हजारभन्दा बढी फेसबुक पेज र प्रोफाइलबाट तीन महिना (सेप्टेम्बर–नोभेम्बर) मा चुनावी विज्ञापन ‘बुस्ट’ गरिएको थियो।
उदाहरणका लागि, अनेरास्ववियु को चुनावमा सुजन कडरिया ले फेसबुकमा १६९ अमेरिकी डलर (लगभग २३ हजार नेपाली रुपैयाँ) खर्च गरे। नेपाली कांग्रेस का गगन थापा देखि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का नेताहरूसम्म टिकटक र इन्स्टाग्राम रील्समार्फत व्यापक प्रचार गर्छन्। टिकटकको अल्गोरिदम ले अन्य प्लेटफर्मभन्दा छिटो ‘रिच’ दिने भएकाले यसप्रति आकर्षण बढेको छ।
निर्वाचन आयोग ले समेत २०७९ को स्थानीय तह चुनावअघि टिकटकमार्फत प्रचार गर्न सूचना जारी गरेको थियो। आयोगले सन्देशमूलक भिडियो टिकटक, फेसबुक, युट्युब मा पोस्ट गरी २०, ३०, र ५० लाख दर्शक पुर्याउनेलाई नगद पुरस्कार र प्रशंसापत्र दिने घोषणा गरेको थियो।
सामाजिक सञ्जालबाट उदाएका दल र नेता
सामाजिक सञ्जालको राजनीतिक प्रभाव विश्वव्यापी छ। सन् २००८ मा बाराक ओबामा को अमेरिकी राष्ट्रपति निर्वाचन जितलाई द गार्डियन ले “अनलाइन चुनाव” को संज्ञा दियो। ओबामाले ट्विटर, फेसबुक, युट्युब, र आफ्नो वेबसाइटमार्फत लाखौँ मतदातासँग संवाद गरे, चन्दा उठाए, र समर्थकको नेटवर्क बनाए।
यो लहर भारतमा सन् २०१४ को आमनिर्वाचनमा देखियो, जसलाई ‘पहिलो सामाजिक सञ्जाल चुनाव’ भनियो। भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) र आम आदमी पार्टी (आप) को उदयमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका निर्णायक रह्यो। साउथ एसियन भ्वाइसेस का अनुसार, भाजपाले २–३ लाख ह्वाट्सएप समूह र १८,००० नक्कली ट्विटर खाता सञ्चालन गरेको अनुमान छ। अरविन्द केजरीवाल को आपले पनि सञ्जालमार्फत प्रभाव विस्तार गर्यो।
नेपालमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र काठमाडौंका मेयर बालेन शाह सामाजिक सञ्जालबाटै उदाएका उदाहरण हुन्। रुटिन अफ नेपाल बन्द र एमआरआर जस्ता पेजको समर्थन र बालेनको व्यक्तिगत ह्यान्डलले उनलाई ठूला दललाई चुनौती दिने शक्ति दियो। समाजशास्त्री दिपेश घिमिरे भन्छन्, “बालेनले एकपटक पनि खुला मञ्चमा भाषण गरेनन्, तर सामाजिक सञ्जालकै बलमा नयाँ पुस्तामाझ लोकप्रिय छन्।”
रास्वपाका उपसभापति स्वर्णिम वाग्ले ले पनि सञ्जालको शक्तिलाई स्वीकार्छन्। उनले अनलाइनखबर सँगको अन्तर्वार्तामा भने, “सोसल मिडियाको मेट्रिक्स हेर्दा हाम्रो प्रभाव सत्तापक्षले सोचेभन्दा उल्टो छ।”
टिकटक–रील्सको प्रभाव र जोखिम
त्रिभुवन विश्वविद्यालयका कन्फ्लिक्ट, पिस एन्ड डेभलपमेन्ट स्टडिज का प्रमुख पिताम्बर भण्डारी का अनुसार, नेताहरूले ६० सेकेन्डको टिकटक क्लिप मा भाइरल हुने गरी पपुलिस्ट वक्तव्य दिन थालेका छन्। यो संस्कृतिले सतही कुरा लाई प्राथमिकता दिँदा गहिरो संवाद र जवाफदेहीता कमजोर हुन्छ। भण्डारी भन्छन्, “नेताहरू जनताले खुशी हुने कुरा बोल्छन्, जेले भाइरल हुन्छ, त्यसैको पछि लाग्छन्। यो ट्रेन्डले संसद् जस्तो सम्मानित थलोलाई पनि प्रभावित बनाएको छ। नीति छलफल गर्नुको सट्टा एकअर्कालाई नराम्रो देखाएर जनमत बटुल्ने प्रवृत्ति बढेको छ।”
राजनीतिक विश्लेषक राजेन्द्र महर्जन पनि यो प्रवृत्तिले अराजकता र सतही संस्कृति लाई बढावा दिने बताउँछन्। केपी शर्मा ओली, बालेन शाह, र नरेन्द्र मोदी जस्ता नेताहरू पत्रकार सम्मेलनभन्दा पपुलिस्ट शैलीमा रमाउने गरेको उनको विश्लेषण छ। महर्जन भन्छन्, “नेताहरू ६० सेकेन्डको क्लिपमा भाइरल हुने कुरा बोल्छन्। यसले तत्काल ध्यान तान्छ, तर गहिरो संवादको अभावले विचार स्थापित हुँदैन।”
यो ट्रेन्डले तथ्य खोतल्ने र तर्कपूर्ण संवाद को संस्कृति हराउँदै गएको महर्जन बताउँछन्। उनी थप्छन्, “यो नेताहरूको मात्र समस्या होइन, मतदाताको पनि हो। मास साइकोलोजी ले यस्ता नेताहरूलाई जन्माउँछ। ओली, मोदी, वा डोनाल्ड ट्रम्प यहीका उपज हुन्।”
भण्डारीका अनुसार, यो संस्कृतिले सामाजिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। “देखिने र सुनिने कुराले प्राथमिकता पाउँदा काम गर्नेभन्दा सतही कुराले स्थान पाउँछ। यसले राजनीतिक विचलन र सामाजिक अराजकता बढाउँछ,” उनले भने।
निष्कर्ष
टिकटक–रील्स नेपाली राजनीतिको नयाँ मञ्च बनेको छ, जहाँ नयाँ पुस्ताले नेताहरूबारे धारणा बनाउँछ, र नेताहरू भाइरल हुने होडमा छन्। बालेन शाह र रास्वपा जस्ता उदाहरणले सामाजिक सञ्जालको शक्ति देखाउँछन्, तर पपुलिस्ट प्रवृत्ति र सतही संवाद ले जवाफदेहीता र गहिरो राजनीतिक संस्कृतिलाई कमजोर बनाइरहेको छ। यो ट्रेन्डले समाजमा अराजकता र अस्थिरता निम्त्याउने जोखिम छ। नेताहरूले सञ्जालको सही उपयोग गर्दै तथ्यपरक र अर्थपूर्ण संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, भने मतदाताले पनि सतही कुराभन्दा तर्क र तथ्यमा आधारित मूल्यांकन गर्नुपर्छ। अन्यथा, यो मञ्चले नेपाली राजनीतिलाई गलत दिशातर्फ धकेल्न सक्छ।
